CINEMA,  CULTVILLE SPECIALS

Η Πορεία της Γυναίκας στο Horror έως και το Γυναικοκρατούμενο Σύγχρονο Horror

Από το Γερμανικό Εξπρεσσιονισμό στα jump scares και τα CGI, το horror είδος έχει περάσει από πολλές διαφορετικές φάσεις κατά τη διάρκεια της ιστορίας του, με κάποιες από αυτές να ανακυκλώνονται κι άλλες να αποτελούν σταδιακά παρελθόν. Καταλήγοντας στη σύγχρονη μορφή του, φαίνεται να υιοθετεί όλο και περισσότερο τον ρόλο ενός ψυχογραφήματος ή κοινωνικοπολιτικού κατηγορώ ήδη από τις αρχές της δεκαετίας των 2010’s, αφήνοντας πίσω την ρηχή και τεχνοκρατική προσέγγιση που κυριαρχούσε δύο ολόκληρες δεκαετίες (90’s έως 2000’s), με τις τεχνικές εύκολου εντυπωσιασμού (jump scares, κατάχρηση CGI και στερεοτυπική σεναριακή γραφή συγκεκριμένης φόρμας) κι επιστρέφοντας στον γνήσιο ψυχολογικό τρόμο των 60’s και 70’s.

Παράλληλα με το horror, αλλά έχοντας ξεκινήσει να εξελίσσεται ραγδαία ήδη από τα μέσα της δεκαετίας των 2000’s , το φεμινιστικό κίνημα θρέφει με ποικιλία θεμάτων και ηρωίδων την μεγάλη οθόνη, δημιουργώντας νέα κινηματογραφικά δραματουργικά πρότυπα που αναιρούν τα φαλλοκρατικά κλισέ των γυναικείων χαρακτήρων που κυριαρχούσαν τις προηγούμενες δεκαετίες, ειδικά στο Hollywood. Βέβαια, στην πράξη, αυτό που παρατηρήθηκε ήταν μια αναπροσαρμογή κινηματογραφικών προτύπων που προϋπήρχαν στην κινηματογραφική ιστορία, στη σύγχρονη πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να γίνουν ιδιαίτερα εμφανή λόγω της υιοθέτησής τους κι από ταινίες του mainstream κλάδου.

Έτσι, το πάντρεμα μιας θεματικής επίκαιρων προδιαγραφών με το ραγδαία εξελισσόμενο horror είδος, δεν άργησε να αφήσει το δικό της, πρωτότυπο στίγμα, με τις παραπομπές, φυσικά, στο κλασικό horror να μην απουσιάζουν ποτέ.

Το 1978, ο Neil Jordan στο The company of wolves, αφηγείται, με το προκάλυμμα ενός σκοτεινού παραμυθιού, την μετάβαση της έφηβης Rosaleen στην ενήλικη ζωή, ως ώριμη πλέον γυναίκα. Πέρα από τη σύνθεση μιας εξαιρετικής αφηγηματικά ιστορίας, ως αποτέλεσμα της ανάμειξης πολλών κλασικών παραμυθιών, η ηρωίδα του Jordan υπακούει σε ένα πολύ συγκεκριμένο δραματουργικό πρότυπο ˙ ένας γυναικείος χαρακτήρας νεαρής ηλικίας ανακαλύπτει τον εαυτό της μέσα από έναν αλληγορικό κόσμο (στην προκειμένη περίπτωση τον παραμυθένιο κόσμο ενός ονείρου), για να καταλήξει να επαναστατήσει από τα δεσμά που την κρατούν ψυχολογικά παγιδευμένη (στην προκειμένη περίπτωση οι αρχές που έλαβε από την οικογένειά της ως παιδί). Φυσικά ο Neil Jordan δεν ήταν ο πρώτος που υιοθέτησε αυτή τη φόρμα. Tο 1967 με την Ωραία της Ημέρας του Luis Bunuel, που ενσαρκώνεται από την Catherine Deneuve, ο σουρρεαλιστής κι επαναστατικός σκηνοθέτης ακολουθεί το ταξίδι σεξουαλικής απελευθέρωσης της νεαρής Severine, η οποία χρησιμοποιώντας ως μέσο έναν οίκο ανοχής, επαναστατεί στον αδιάφορο γάμο της, ανακαλύπτοντας την δύναμή της ως ενήλικη κι ανεξάρτητη γυναίκα. Πηγαίνοντας ακόμα και πιο πίσω στο εξπρεσσιονιστικό Carnival of souls (1962), το φιλμ ακολουθεί μια γυναίκα η οποία, μετά από αυτοκινητιστικό δυστύχημα, έρχεται αντιμέτωπη με τα «φαντάσματα του παρελθόντος της». Το πιο κλασικό παράδειγμα, φυσικά, είναι ο φόρος τιμής του Roman Polanski στη νεκρή σύζυγό του, το 1968 με το Μωρό της Rosemary, ένα αριστουργηματικό horror ταξίδι στη μητρότητα, την οικογένεια και τελικά την ίδια τη γυναίκα, που αποτέλεσε βάση για την γέννηση ακόμα και διάσημων, mainstream ταινιών τρόμου όπως η Annabelle (2014).

Οι σύγχρονες παραπομπές στα δραματουργικά αυτά πρότυπα είναι αμέτρητες, με μερικές από τις οποίες να αναλύονται εκτενέστερα παρακάτω. Ωστόσο, στην πορεία του μέχρι σήμερα, το horror είδος άσκησε επανειλημμένα φόρο τιμής στις γυναίκες χαρακτήρες του, ακόμα κι αν η έμπνευση του δεν προήλθε αμιγώς μέσα από το ίδιο το είδος (όπως πχ. Η Ωραία της Ημέρας που αναφέρθηκε προηγουμένως). Ο σουρρεαλιστής και neonoir σκηνοθέτης horror David Lynch, με το Mulholland drive (2001), ασκεί τον δικό του φόρο τιμής στην «Μπεργκμανική γυναίκα» μέσα από μια queer, neo-noir αναπροσαρμογή της Persona (1966) στο horror είδος. Οι γυναίκες στο κινηματογραφικό σύμπαν του Μπέργκμαν, αναζητούν λύτρωση από τα ανεκπλήρωτα όνειρά τους, κυνηγούν παθιασμένα την ιδεολογική απελευθέρωσή τους (ακόμα κι αν αυτή καταλήξει να αποτελέσει την αυτοκαταστροφή τους), και διψούν για σταγόνες αγάπης από μια ανεπαρκή μητέρα ή αδερφή. Οι ηρωίδες αυτές, συναντούν την neo-noir γοητεία της «Λιτσικής ηρωίδας» κι αναπροσαρμόζονται σε ένα κυνήγι αναζήτησης του Αμερικάνικου ονείρου, που πάντα καταλήγει ως εφιάλτης.

Εκτός του πάντα επίκαιρου σουρρεαλισμού, στα μεθεόρτια του New French Extremity, ο Pascal Laugier το 2008 με το Martyrs και η Julia Ducournau το 2015 με το Raw, προσδίδουν στις γυναικείες φιγούρες τους μια γοητευτική, grotesque κι ωμή μυστικοπάθεια. Η κεντρική ηρωίδα του Pascal Laugier στο Martyrs, ερωτεύεται και καθίσταται υποκείμενο ενός αιματηρού torture porn, ίσως γιατί τώρα που έμαθε το μυστικό της ευτυχισμένης ζωής, δεν έχει λόγο να μην μαρτυρήσει γι’ αυτό. Απ’ την άλλη, η πρωτοετής, vegan φοιτήτρια κτηνιατρικής στο Raw, αφήνει πίσω τα «πρέπει» και τα ηθικά διλήμματά της εφηβικής, εξαρτημένης ζωής της, αναζητώντας την ταυτότητά της ως ενήλικη γυναίκα, μέσα από ένα εθιστικό παιχνίδι ωμής σάρκας κι αίματος.

Φτάνοντας, λοιπόν, στο σύγχρονο horror, οι δραματουργικές αυτές φόρμες βρίσκουν εμφανέστατη κι άμεση εφαρμογή σχεδόν στην ολότητα των ταινιών που το στελεχώνουν. Ακολουθούν 5 από τις βασικότερες ταινίες σύγχρονου horror και οι γυναίκες ηρωίδες που εξερευνούν, καθώς και κάποιες επιπλέον ταινίες που εντάσσονται στο είδος και κινούνται με αντίστοιχο τρόπο.

Black Swan (2010) του Darren Aronofsky

Πρωταγωνίστρια στην δραματουργική αυτή φόρμα, από την αρχή κιόλας της δεκαετίας της, η διασκευασμένη ηρωίδα της κλασικής ιστορίας μπαλέτου, συναντά το Perfect Blue (1997) του Satoshi Kon και το σύγχρονο horror είδος στην ακμή του. Η Nina χορεύει τέλεια ˙ τεχνικά, κομψά και παθιασμένα. Χορεύει, όμως εγκεφαλικά ˙ αναζητά στο χορό την τέλεια και πιο ικανή της πλευρά ˙ είναι με άλλα λόγια ο «λευκός κύκνος» του εαυτού της. Όταν της ζητείται να χορέψει το Μαύρο κύκνο, η εγκεφαλική τελειότητα σιγά-σιγά καταρρέει και όλη η ζωή της τίθεται προς αμφισβήτηση. Ο Aronofsky συνθέτει ένα λεπτομερές ψυχολογικό προφίλ, κρύβοντας τις ρίζες του στη μητρική καταπίεση, και χαρίζει στη Nina το χορό, ως το σουρρεαλιστικό μέσο να εγκαταλείψει τα εσωτερικά της τροχοπέδη και να απελευθερωθεί, χορεύοντας για πρώτη φορά αληθινά. Πράγματι στην τελευταία σεκάνς του Black Swan, η Nina χορεύει με όλο της το «είναι» ˙ κάθε μυς του σώματός της γίνεται ένα με το σώμα και τα φτερά του Μαύρου Κύκνου, έτοιμη να αφήσει πίσω τη ζωή που την τυραννούσε τόσα χρόνια. Κι αυτή ήταν η πραγματική τελειότητα!

The witch (2015) του Robert Eggers

Στην καρδιά του σύγχρονου horror, με τον Eggers να αποτελεί έναν από τους θεμελιωτές του, το The witch συνδυάζει όλα εκείνα τα στοιχεία που προσδίδουν στο «κλασικό» μια ανανεωμένη και πρωτότυπη χροιά. Ο γνήσιος ψυχολογικός του τρόμος πλαισιώνει άψογα την ψυχογραφηματική οπτική του απέναντι σε μια ηρωίδα που έζησε σε ένα οικογενειακό περιβάλλον θρησκευτικού συντηρητισμού, που την εκτοπίζει, όπως ήταν αναμενόμενο, σε έναν παθητικό, κατώτερο ρόλο ενός άβουλο όντος, που προσπαθεί απεγνωσμένα να αναδυθεί, μέσα από την αυστηρή ιεραρχία του οικογενειακού αυτού προτύπου. Χρησιμοποιώντας ως μέσο τη μαγεία, η ηρωίδα εξέρχεται από το καλούπι της κι επαναστατεί απέναντι στην πάντα σκληρή μητέρα της και τον προσομοιωμένο ωσάν «θεϊκή φιγούρα» πατέρα της, κλαίγοντας πικρά καθώς ένας-ένας πέφτουν νεκροί ˙ στην ιστορία και… μέσα της. Στο τέλος, όμως, είναι η τελευταία και γελάει ˙ μόνη, έχοντας προδώσει το παρελθόν της αλλά ελεύθερη…

Suspiria (2018) του Luca Guandagnino

Με φόντο το βροχερό, χειμωνιάτικο, διχασμένο Βερολίνο, ο Luca Guandagnino δημιουργεί μια ηρωίδα βγαλμένη από το ιταλικό cult horror, το σινεμά του Fassbinder και τον σουρρεαλισμό του Bunuel ˙ μια φιγούρα δομημένη στα πρότυπα δραματουργίας της Nina του Μαύρου Κύκνου, που χρησιμοποιεί τον χορό ως μέσο απελευθέρωσης από την καταπιεστική μητέρα της, που στοιχειώνει τα όνειρά της. Σε αντίθεση, όμως, με τη Nina, η Susie χορεύει σαν αδάμαστο θηρίο, βυθισμένη συνειδητά στην αποπλανητική ατμόσφαιρα του χορού. Η εξερεύνηση της σεξουαλικότητάς της και του έρωτα αντιμετωπίζονται με ευλάβεια και μυσταγωγία, σαν ένα ιερό τελετουργικό αισθησιασμού που τιμάται μέσα από κάθε χορευτική φιγούρα. Η Susie γίνεται «μητέρα» της ζωής της και διεκδικεί πολλούς ρόλους ˙ αυτόν της παθιασμένης χορεύτριας, της ερωτευμένης γυναίκας και της επαναστάτριας. Ανακαλύπτοντας την πραγματική δύναμη της ελευθερίας, μετατρέπεται από παθητική εκπαιδευόμενη σε ενεργητική μάγισσα, χαρίζοντας, άλλοτε τιμωρία κι άλλοτε λύτρωση.

Hereditary (2018) του Ari Aster

Παρότι οι αναφορές του Aster σε κλασικά φιλμ του είδους είναι κάτι παραπάνω από εμφανείς και στις 2 μεγάλου μήκους ταινίες του – The exorcist (1973), The wicker man (2006), κλπ – τα μοτίβα των ηρωίδων του διαφέρουν αρκετά μεταξύ τους. H Annie Graham, που ερμηνεύεται με μαεστρία από την Toni Colette στη Διαδοχή του, είναι η προσωποποίηση του «αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα», στοιχειώνοντας με το παρελθόν της το μέλλον των παιδιών της. Ο μεγαλύτερος φόβος μιας μητέρας είναι η απώλεια των παιδιών της αλλά κι ο μεγαλύτερος φόβος ενός παιδιού είναι η απώλεια της μητέρας, πόσο μάλλον όταν αυτοί οι ρόλοι αλληλεπικαλύπτονται κι αλληλοσυμπληρώνονται. Σε αυτό το φιλμ του σύγχρονου horror, η κεντρική χαρακτήρας δεν αναζητά κάποιο μέσο για να εκδηλώσει την επανάστασή της απέναντι σε κάποιας μορφής καταπίεση ˙ εκ του αντιθέτου, βυθίζεται όλο και περισσότερο στη χειραγώγηση που έχει υποστεί στη ζωή της, καταλήγοντας όχι να την αποβάλλει, αλλά να την αναπαράγει στη δικιά της οικογένεια. Μια απώλεια είναι πάντα η αφορμή, και καθώς το Hereditary προχωρά και η οικογένεια της ηρωίδας διαλύεται, εκείνη παραδίδεται όλο και περισσότερο στην επιρροή του παρελθόντος της. 

Midsommar (2019) του Ari Aster

Παρότι δραματουργικά διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από τη Διαδοχη, και στις δύο ταινίες μια απώλεια είναι πάντα η αφορμή. Περιστρεφόμενο γύρω από την κεντρική ηρωίδα Dani, μια νεαρή κοπέλα που προσπαθεί να ξεφύγει από την τοξική οικογένειά της αναπτύσσοντας μια σχέση παθολογικής προσκόλλησης με το αδιάφορο αγόρι της, το Midsommar περιγράφει μια ιστορία ενηλικίωσης κι εσωτερικής αναζήτησης, μιας ηρωίδας που χρησιμοποιώντας την παραισθησιογόνα σέχτα ως μέσο, αναζητά το κουράγιο μέσα της να αποδεσμευτεί από τη σχέση αυτή που καταλήγει πιο πολύ να την υποβαθμίζει, παρά να λειτουργεί υποβοηθητικά στην ήδη κατεστραμμένη ψυχολογία της, λόγω θανάτου των γονιών της. Η Dani δεν εκπροσωπεί το πρότυπο της αλάνθαστης ηρωίδας ˙ αντιθέτως, έχει υποβάλλει τον εαυτό της σε μια σειρά συμβιβασμών που ξεκινά από την οικογένεια της, την ανοχή τους στην ενήλικη ζωή της, έως και την αναζήτηση έντονου συναισθηματικού δεσμού από έναν σύντροφο που, όχι μόνο δεν μπορεί να της τον προσφέρει, αλλά την κρατά σε απόσταση, ακόμα κι αν εκείνη αδυνατεί να το δει. Το Midsommar θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί συμβατικά μια συνέχεια της ιστορίας που διηγήθηκε η Διαδοχή ˙ καταπιάνεται με την ενηλικίωση μιας γυναίκας που φέρει στο ψυχολογικό της προφίλ «τις αμαρτίες των γονιών της» οι οποίες τη δεσμεύουν να προοδεύσει στη ζωή της σε κάθε επίπεδο. Συνεπώς, η επανάσταση της ηρωίδας στο τέλος του Midsommar, ναι μεν είναι κάτι αναμενόμενο, αλλά είναι ο μόνος τρόπος δραματουργικά να επέλθει η λύτρωσή της απέναντι στην αδύναμη πλευρά του εαυτού της.

Άλλες ταινίες σύγχρονου horror που εξυμνούν τη γυναίκα:

Εκτός από την προαναφερθείσα βασική πεντάδα, υπάρχουν σαφώς κι άλλες ταινίες σύγχρονου horror που «αγκαλιάζουν» τις γυναίκες χαρακτήρες τους. Στο Mother! (2017) του Darren Aronofsky εξερευνάται η μητρότητα μέσα από μια θρησκευτική, grotesque αλληγορία που παραδίδει τα ηνία πλήρως στην ερμηνευτική δεξιότητα της Jennifer Lawrence και τη σκηνοθετική ικανότητα του Aronofsky, μέσα από ένα σενάριο που χρησιμοποιεί κυκλικό σχήμα στην αφήγησή του και μια ηρωίδα της οποίας το τέλος είναι γνωστό εξ αρχής. Η δύναμη της μητρότητας είναι μια θεματική αφιερωμένη αποκλειστικά στη γυναίκα και είναι δεδομένο ότι δεν θα πάψει ποτέ να απασχολεί το σινεμά οποιουδήποτε είδους. Άλλα παραδείγματα σύγχρονου horror αφιερωμένα στις μητέρες υπό διαφορετικές οπτικές είναι και τα The Babadook (2014), A quiet place (2018) και Us (2019).

Εκτός από τη μητρότητα, οι πολλαπλοί ρόλοι των γυναικείων χαρακτήρων στο σύγχρονο horror, ενισχύουν την γυναικεία πολυπλοκότητα γενικά. Στο cult horror bmovie του Πάνου Κοσμάτου, Mandy (2018), ο Nicolas Cage παίρνει εκδίκηση για τον θάνατο της συζύγου του από μια ομάδα αιρετικών, ενώ κατά τη διάρκεια του revenge movie, ανακαλεί σκόρπιες αναμνήσεις που τιμούν τον περίπλοκο χαρακτήρα της γυναίκας του. Στο Crimson Peak (2015) του Guillermo del Toro, η ιστορία ενηλικίωσης της Edith Cushing (Mia Wasikowska) συνδυάζεται άψογα με τον κλασικό villain χαρακτήρα της Lucille Sharpe (Jessica Chastain), καθιστώντας το φιλμ καθαρά «γυναικεία υπόθεση». Ακόμα και στα λιγότερο αμιγή horror, όπως το ψυχολογικό Personal Shopper (2016) του Olivier Assayas και το cult The Neon Demon (2016) του Nicolas Winding Refn, το στυλιζαρισμένο ταξίδι εσωτερικής αναζήτησης στο βωμό της απώλειας και η στυλιζαρισμένη «σουσπιριακή» ιστορία ενηλικίωσης στο δρόμο προς τον ναρκισσισμό, συνδυάζουν στο πρόσωπο των γυναικών τους (Kristen Steward και Elle Fanning αντίστοιχα) μια κλισέ, αλλά συνάμα γοητευτική πρωτοτυπία. Ακόμα και στο πιο πρόσφατο δείγμα σύγχρονου horror Gretel & Hansel (2020) του Oz Perkins, το φιλμ κινείται καθαρά υπό την οπτική της Gretel, σε σημείο αρκετό για να αντιστραφούν τα ονόματα του τίτλου.

Και όσο το horror είδος συνεχίζει σταθερά την πορεία του και το φεμινιστικό κίνημα εγκαθιδρύεται όλο και περισσότερο στο κινηματογραφικό στερέωμα, το υβρίδιό τους φαίνεται αρκετά υποσχόμενο ώστε να απασχολήσει το σινεμά ακόμα και την παρούσα δεκαετία. Οπότε, to be continued…

Νικόλ Φιλιπποπούλου

90s-kid-Vol. I, φοιτήτρια κτηνιατρικής, περήφανη μητέρα τεσσάρων σκύλων και φανατική της Cate Blanchett. Δηλώνει μια εκ των μεγαλύτερων φαν του David Lynch και του Darren Aronofsky, ενώ συχνά πυκνά της αρέσει να χάνεται στον κόσμο των σουρεαλιστικών ταινιών. Το σινεμά μπήκε από πολύ νωρίς στην ζωή της με την βοήθεια του Tim Burton και, παρά του νεαρού της ηλικίας της, έχει παρακολουθήσει εκατοντάδες ταινίες, με προσωπική συλλογή που ξεπερνάει τις 500++. Εάν ήταν κινηματογραφική ηρωίδα σίγουρα θα ήταν ένας συνδυασμός της Nina Seyrous του Μαύρου Κύκνου και του Κοριτσιού με το Τατουάζ. Στον ελεύθερο της χρόνο εκτός από ταινίες, ακούει μανιωδώς soundtracks και πορώνεται με τη μουσική, συγγράφει κριτικές, ασχολείται με τη φωτογραφία και συλλέγει φωτογραφικό υλικό του Michael Fassbender.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *